خلاصه بحث
1- کیفر یا مجازات در همه زمانها وجود داشته است ، لیکن مفهوم و مصداق آن در طول زمان متحول گشته است .
2- مفهوم قدیمی مجازاتها در غالب موارد بشکل انتقام تجلی پیدا کرده است و به تعدیل نسبی ( دوره دادرسی خصوصی ) رسیده و امروز به تعدیل عمومی ( دوره دادرسی عمومی ) انجامیده است .
3- واکنش اجتماعی در مفهوم کنونی آن – سعی دارد که از مجازاتهای کلاسیک چون اعدام و زندان اجتناب ورزد و یا آنها را کاملاً کنار بگذارد و جانشین هایی را برای مجازاتهای مزبور بیابد .
بنابراین واکنش اجتماعی در مفهوم فعلی آن ، تنها محدوده به مجازات یا اقدامات تأمین یا تربیتی شود بلکه تدابیر جدیدی نیز ممکن است در آینده مطرح شود در قالب مجازاتهای قدیمی نمی گنجد .
مبحث سوم اهداف مجازات
الف- اهداف مجازات در حقوق عرفی
بند1- هدف اخلاقی کیفر ( سزادهی)
عدالت و اخلاق ، از قدیمترین اصول بوده اند و در جوامع مختلف بشری بر مجازات اثر گذاشته وفکر اعمال و اجرای آنرا بوسیله اجتماع پدید آورده اند21

در هدف اخلاقی یا سزادهی مجازات،تاکید اصلی بجای آنکه بر مجرم و اوضاع و احوال شخصی و یا فشارهایی باشد که وی برای ارتکاب جرم با آنها روبرو بوده ، بر عمل مجرمانه قرار می گیرد22
در این معنی هدف آنست که مجرم بخاطر خطایی که مرتکب شده است تنبیه گردد.هر چند این نوع از انتقام گیری توسط جامعه، رسماً بوسیله فلسفه فایده گرایی یا اصالت نفع ژرمی بنتام مدون گردید23 لیکن در گذشته داغ و علامت زدن ،غل و زنجیر کردن، در معرض دید عموم قرار دادن مقصر و اعتراف بجرم و تقاضای بخشش مجرم در ملاء عام همگی تاکید بر ویژگی مکافاتی و سزادهی کیفر داشته است24 در میان مکاتب حقوق جزا ، آن دسته از مکاتبی که معتقد به وجود اراده آزاد نزد مجرم هستند ( مانند مکتب فئوکلاسیک ) روی هدف اخلاقی یا مکافاتی مجازات تاکید نموده اند بر عکس مکاتبی که معتقد بوجود اراده آزاد مجرم نیستند به این هدف مجازات هم اعتقادی ندارند.
حقوق مذهبی نیز همیشه معتقد بوده باید بین تقصیر و مجازات یک تناسبی وجود داشته باشد و اصولاً وجود یک عنصر اخلاقی در کلیه جرائم نشان دهنده این است که مجازات، کیفر عمل مقصرانه است . بطوریکه تقصیر کمتر، مجازات کمتر و تقصیر بیشتر مجازات بیشتر را موجب می شود 25 کانت و ژوزف دوستر برای جنبه اخلاقی مجازات نهایت اهمیت را قائل بوده و تنها هدف مجازات راهمین هدف اخلاقی و اجرای عدالت می دانستند26 بعبارت دیگر کانت مفهوم مجازات مبتنی بر عدالت مطلق را می پذیرد و مجازات را همچون کفاره لازم برای جبران شر حاصله از جرم تلقی می کند27
بنابراین همانگونه که بیان شد در گذشته و در نظر جامعه غایت مطلوب از مجازات این بود که گناهکار رابا اعمال شکنجه و آزار به کیفر اعمال خود برسانند در برخی دانشمندان نیز مطلقاً مجازات را در این هدف خلاصه نموده اند ، اما این اندیشه بتدریج رو به افول نهاده ، بطوریکه در دهه های آخر سده 17 و اوایل سده 18 میلادی بکلی از میان میرود بدین ترتیب در حال حاضر دیگر هدف اخلاقی و سزادهی ، هدف اساسی و منحصر به فرد کیفرنمی باشد هر چند این هدف در قالب مجازات هنوز یکی از پایه های تصمیمات و احکام محکومیت کیفری را تشکیل می دهد28
بند 2- هدف ارعاب
مقصود از این نظریه این است که افراد جامعه با هراس و بیم ازکیفر ، در آینده مرتکب جرم نشوند، زیرا وجود ضمانت اجراهای کیفری و ترس از دستگیری و خطر مجازات از عواملی است که بسیار می تواند نقش کاهش دهنده در میزان ارتکاب جرایم داشته باشد بهمین دلیل در انتخاب مجازاتها از طرف مقنن ، همیشه ترساندن جای بزرگی داشته است که قانونگذار را وا می دارد برای اعمالی که شدیدترین بی نظمی راایجاد می کند، سخت ترین مجازات را پیش بینی نماید.29
بنیانگذاران مکتب کلاسیک ، مخصوصا بکار یا و بنتام نیز معتقد بودند که ترس از مجازتهای مقرر در قانون باعث میشود که مجرمین احتمالی از ترس مجازات از ارتکاب جرم خودداری نمایند بعلاوه خود مجرم نیز با تحمل مجازات متوجه خواهد شد که هر گاه در آینده باز هم مرتکب جرم دیگری شود همین سرنوشت شوم و وحشتناک و حتی شدید تر از آن در انتظار اوست 30
بنابراین با توجه به مطالب گفته شده ارعاب بعنوان یکی از اهداف مجازات دو اثر عمده را دارا می باشد
2-1- ارعاب عمومی
منظور از پیشگیری عمومی اینست که با اعمال مجازات نسبت به مجرمین ، اشخاص غیر مجرم و آن دسته از افرادی که مستعد ارتکاب جرم بوده و یا احیاناً قصد ارتکاب جرم را دارند منصرف شوند و ترس از مجازات باعث شود هیچگاه گرد ارتکاب جرم نگردند، بهمین لحاظ است که قانوگذار اغلب به هدف ارعاب انگیزی جمعی توجه دارد و بنابراین مجازاتهای را پیش بینی می کنند که به لحاظ شدت، سرعت، حتمیت اجراء افکار عمومی را تحت تاثیر قرار دهد31
اما متاسفانه باید اذعان داشت که پیشگیری عمومی در انجام رسالت خطیر خود چندان موثر نبوده است چرا که از دیر زمان مجازاتهای شدیدی هم وجود داشته ، اما در کاهش میزان جرائم سودی نبخشیده است .
البته این نکته را نباید فراموش کرد که میزان نفوذ و موفقیت نظام جزائی از نظر جلوگیری از ارتکاب جرم در آینده ، بستگی کامل و قطعی بامیزان هماهنگی هنجارهای مجازاتهای جزایی با ارزشهای فرهنگی جامعه دارد32 . علاوه بر این اعتقاد به اینکه مجازات درباره عموم مردم یکسان به اجرا در می آید و جامعه از خطای هیچکس بی دلیل چشم پوشی نخواهد کرد ، باید در اذهان مردم رسوخ کند و گرنه ترس از مجازات نه تنها تاثیری بر اندیشه های سوء مردمان نخواهد داشت بلکه تبعیض اجتماعی ، آنان را به درستی اعمال مجرمانه ی خود قانع خواهد کرد33 و همین دلیل است که باعث شده سزاربکاریا در کتاب خود معتقد شود:
حتمی بودن عقوبتی حتی معتدل ، همیشه تاثیری شدید تر از ترس از مجازاتی موحش که امید رهایی در آن راه دارد بجای می گذارد34
در پایان ذکر این نکته را لازم می دانم که اگر چه کارایی واقعی ارعاب انگیزی توسط بسیاری از متخصصان بنام ، مورد تردید واقع شده است لیکن امروزه نیز گهگاه در قانونگذاری اغلب کشورها تجلی می نماید .
2-2- ارعاب خصوصی
منظور از پیشگیری خصوصی این است که مرتکب جرم بعلت تحمل سختی و مشقت مجازات، در آینده از ارتکاب جرم صرفنظر کرده و از رفتار ناشایست گذشته خود پشیمان شود بعبارت ساده تر اعمال مجازات بر شخص مجرم مانع از تکرار جرم در آینده گردد.
همانگونه که در بحث پیشین مطرح گردید هر چند اثر باز دارندگی عمومی مجازات مورد تردید است لیکن در خصیصه ی پیشگیری خصوصی آن، یعنی جلوگیری از تکرار جرم هیچگونه تردیدی وجود ندارد35 اما با این حال متاسفانه این استدلال نیز همیشه با واقعیت تطبیق نکرده از دو ناحیه در خور تامل است 36
اولاً همه بزهکاران از شخصیت واحد و ساختار روانی یکسان برخوردار نیستند ، در نتیجه به یک درجه از اجرای مجازات متاثر نمی شوند.
ثانیاً : بر حسب ماهیت جرم و میزان قبح اجتماعی عمل میل و کشش مجدد به ارتکاب جرم در افراد متفاوت است
بند 3- هدف اصلاح (تربیت مجدد)
اصلاح و باز پروری مجرمان از تئوریهای مشهوری است که با ظهور مکتب تحققی و رشد و توسعه جرم شناسی، جایگاه ویژه ای نزد حقوقدانان یافته است. در این نظریه هدف تغییر روح و اندیشه بزهکار و تحول بینش اوست بعبارت دیگر طبق این نظریه :هدف نظام کیفری این خواهد بود که با مجازات ضربه روحی رنج آوری بر مجرم وارد شود تا او دریابد راهی که رفته و عمل زشتی که مرتکب شده صحیح نبوده و نباید آنرا تکرار نماید.
پیشینیان نیز هیچگاه در اجرا مجازات از اصلاح و تربیت بزهکاران غافل نبودند منتهای مراتب در اجرای مجازات امیدوار بودند رنج و مشقتی که به بزهکار تحمیل می کنند در رفتار او تغییر پدید آورد، او را متنبه نماید.37 و حتی در اجرای مجازاتهای حذف کننده ( مثل اعدام) نیز هدف ارعاب را برای اصلاح دیگران مدنظر داشته اند.38افلاطون نخستین فیلسوفی است که اندیشه اصلاح مجرمین را به روشن ترین وجه بیان نموده است بنظر وی ، هدف کیفر دیگر نه مجنی علیه است تا کفاره را تامین کند و نه مجرم تا سزای عمل وی بشمار رود بلکه مستقیماً متوجه مقصر است 39
همانگونه که پیشتر توضیح داده شد که مدتها نظر غالب در حاکم دربین اندیشمندان و احکام آن بود که بوسیله ارعاب حاصل از مجازاتها بتوانند از تکرار جرم جلوگیری نمایند . اما رفته رفته بر اثر پیدایش افکار جدید و نهضتهای اجتماعی در قرن 17 و 18 میلادی مبنی بر حفظ حقوق و آزادی های فردی و لزوم احترام به شخصیت انسانی افراد جامعه کم کم مجازاتها نقش ارعابی خود را از دست داده و عده بسیاری از فلاسفه و متفکرین معتقد شدند که باید زندان و مجازتهای مختلف را وسیله ای قرار داد که ضمن آن بتوان مجرمین را نسبت به بدی اعمال خود آگاه کرده و آنان را مجدداً اصلاح و تربیت نمود 40 معهذا مسلم است اینکه تا اواسط قرن نوزدهم میلادی این هدف جنبه عملی پیدا نکرد41
امروز آنچه بیش از ارعاب و طرد بزهکار مورد توجه قانوگذاران کشورهای مختلف قرار گرفته مسئله اصلاح و تربیت مجدد وی می باشد هر چند با توجه به جوهر و ویژگی مجازاتها نمی توان صرفاً به اصلاح و تربیت و باز اجتماعی شدن مجرم بدون توجه به ذات مجازاتها پرداخت.
ب- اهداف مجازات در حقوق اسلام
هدف اصلی از وضع کیفرهای شرعی انتقام ، فرو خواباندن خشم شخصی و ارضاء قوه غصبیه نیست چرا که کیفرهای شرعی از امور تعبدی صرف نمی باشند که به انگیزه تحصیل تقرب و نزدیکی به خدا و با قصد تعبد انجام بگیرند42. بلکه هدف از کیفر های اسلامی پاسداری از ارزشها و نیاز مردم و حفظ مصالح جامعه و تادیب و اصلاح اخلاقی مجرم و بوجود آوردن جامعه اسلامی سالم است بر این مبنا هر یک از انواع مجازاتهای اسلامی متکفل تحقق بخشیدن به یک یا چند هدف از اهداف مورد نظر قانوگذار است
فصل دوم : مجازات زندان
مبحث اول : تعریف زندان
زندان درلغت :
مفهوم زندان در لغت با الفاظ متعدد از قبیل سجن، حبس، وقف، امسک، آثبت و سایر کلماتی که حاوی معنای ممنوعیت هستند بیان شده است. در قرآن نیز کلمه زندان تحت عناوین یسجن، امسک و وقف آمده است.
زندان جایی است که متهمان و محکومان را در آن نگه دارند. این کلمه در فرهنگستان ایران به جای حبس پذیرفته شده است.
لغت زندان در فرهنگ عمید به معنای بندیخانه، محبس خانه و قیدخانه – جایی که محکومان و تبهکاران را در آنجا نگهداری می کنند و محبس است. در یکی از تعاریف زندان به نقل از الطرق الحکمیه فی السیاسه الشرعیه آمده است :
“زندان و حبس شرعی زندانی کردن فرد در مکانی تنگ و محدود نیست بلکه تنها محدود کردن وی و جلوگیری از تصرفات وی آن گونه که خودش می خواهد، است حال این محدود کردن می تواند خانه یا مسجدی باشد یا به صورت آن که طلبکار مراقب و همراه وی باشد. به همین جهت پیامبر(ص) زندانی را اسیر نامید.”43
تعریف زندان
زندان محلی است که در آنجا متهمان و یا محکومان کیفری با قرار و یا حکم کتبی مقامات صلاحیتدار قانونی موقتاً یا برای مدت معینی یا بطور دائم نگهداری می شوند.
اشخاصی که محکوم به زندان هستند با صدور حکم دادگاه نزد رؤسای زندان فرستاده می شوند.44
زندان محلی است که در آن متهمان و محکومان با قرار یا حکم کتبی مقام قضائی موقتاً یا برای مدت معینی و یا بطور دائم بمنظور اصلاح و تربیت و درمان نارسائیها و بیماریهای اجتماعی و تحمل کیفر نگهداری می شوند.45
زندان از نظر قرآن
قرآن کریم در آیات مختلف زندان را مطرح و یا در آیات دیگر موجود بودن زندان در اعصار و زمانهای قبل را یادآور شده.
مفهوم کلمه زندان تحت عنوان یسجن، امسک، وقف در آیات متعدد قرآن کریم ذکر شده است.
ثم بدالهم من بعد مارأوالایات لیسجننه حتی حین46
آنگاه دلایل روشن پاکدامنی و عصمت یوسف را دیدند باز چنین صلاح دانستند که یوسف را چندی زندانی کنند و به حبس فرستادند.
و همچنین مقدر گردیده :
“والَّتی یاتین الفاحثه من نسائکم فاستشهدوا علیهن اربعه منکم فان شهدوا فامسکوهن فی البیوت حتی یتوفیهن الموت او یجعل الله لهن سبیلا47
زنانیکه عمل ناشایست کنند چهار شاهد مسلمان بر آنها بخواهید چنانچه شهادت دادند. در اینصورت او را در خانه نگهدارید تا عمرشان به پایان رسد یا خدا برای آنها راهی پدیدار گرداند.
فاذا انلسخ الاشهر الحرم فاقتلوا المشرکین حیث وجدتموهم و خذوهم و احصروهم48
آنگاه که ماههای حرام به پایان رسید. مشرکان را در هر جا که یافتید بکشید و آنان را دستگیر و زندانی کنید.
انما جزاء الذین یحاربون الله و رسوله و یسمعون فی الارض فساد أن یقتلوا و یصلبوا او تقطع ایدیهم و ارجلهم من خلف او ینفوا من الارض49
همانا کیفر آنانکه با خدا و رسول او بجنگ برخیزند و بفساد کوشند در زمین، جز این نباشد که آنها را بقتل رسانند یا بدار کشند و یا دست و پایشان بخلاف ببرند (یعنی دست راست را با پای چپ یا برعکس) یا نفی بلد و تبعید از سرزمین صالحان کنند.
این ذلت و خواری دنیوی آنهاست و اما در آخرت باز (در دوزخ) بعذابی بزرگ معذب خواهند بود.
فلبث فی السجن بضع سنین50
2-مشروعیت زندان از دیدگاه احادیث و روایات
مجازات در اسلام برابر دستورات قرآن، سنت نبوی و مراجع اجتهاد و فقها و در رابطه با چگونگی جرم انجام می شود در صدر اسلام اکثر مجازات ها مانند قصاص، حدود، تعزیر و غیره پس از به اثبات رسیدن به سرعت انجام می شود و احتیاج به زندان کمتر بود. اما بتدریج با توجه به مقتضیات زمان و با توجه به فتوحات مسلمین و به اسارت گرفتن دشمنان از سوئی و توسعه قلمروز اسلامی ورود احزاب و جماعات مختلف در عرصه سیاسی و اجتماعی اسلامی لزوم وجود زندان و توسعه زندان احساس شد.
بعضاً می گویند پیامبر اکرم(ص) کسی را زندانی نکرد و بعضاً گفته اند که پیامبر زندانی در مدینه داشته است. در کتاب الحکومه النبویه آمدهاست که در یکی از غزوه ها مسلمانان مردی از بنی حنیفه بنام تمامه بن اقال را اسیر کردند.
پیامبر دستور دادند که او را به دیوار مسجد ببندند.51
و از احادیث و روایات مشخص می شود که در زمان پیامبر زندان مشخص وجود نداشت.
او عبدالله بن سنان از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود :
جاء رجل الی رسول الله(ص) فقال : ان امی لاتدفع ید لامس، قال فاحبسها. قال قدفعلت.
مردی نزد پیامبر(ص) آمد عرض کرد : مادرم هر کس را که دست به سوی او دراز کند رد نمی کند با او چه کنم؟ آن حضرت فرمود : او را حبس کن. گفت : این کار را کردم52

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

در حدیث آمده است که حضرت رسول(ص) مردی از طایفه بنی حنیفه که او را شمامه بن آثال می گفتند و بزرگ طایقه بود در مسجد مدینه حبس کرد. حضرت رسول اکرم(ص) همواره زنجیر کردن اسراء و زندانیان را نهی می فرمودند.
در صدر اسلام زن و مرد زندانی از هم جدا نگهداری می شدند. در روایت آمده است که رسول اکرم(ص) افراد را در اتهام خون حبس می فرمودند و در اتهامات دیگر مقداری از روز را حبس می کردند. روش مذکور همان روش نیمه آزادی است که امروز در کشورهای متجدد اجرا می گردد.53
3- انواع زندان از نظر فقهای اسلام
1-زندان ویژه، جهت کسانی که به علت عدم پرداخت بدهی به زندان افتاده اند.
2-زندان مخصوص برای دزدها
3-زندان برای سایر خطاکاران54
بعضی از فقهای مسلمین به پیروی از ادله، زندان را به سه نوع تقسیم کرده اند :
1-زندان اصلاحی
2-زندان آزمایشی
3-زندان عذاب و شکنجه55
مفتی مالکی در کتاب تهذیب الفروق به نقل از ابن فرحون در کتاب تبصره می گوید : که او زندان را به سه قسم تقسیم کرده است.
1-زندان تفییق و تنکیل
2-زندان منع و تأدیب
3-زندان آزمایشی56
البته این نوع زندانها نوعی طبقه بندی نیز بوده است.57
آیت ا… مکارم شیرازی از 12 نوع زندان با فلسفه های مختلف نام می برند که 7 نوع اول را تحت عنوان زندانهای معقول و 5 نوع بقیه را به عنوان زندانهای نامعقول ذکر می فرمایند. ضمناً در این تقسیم بندی تقسیم زندان و بازداشتگاه مدنظر نبوده و زندان اعم از بازداشتگاه و زندان بوده است.
الف : زندانهای معقول
1-زندان ایزائی و مجازاتی
این نوع زندان معمولاً برای کسانی است که مرتکب خلافی شده اند، آزادی آنها را سلب می کنند تا متوجه زشتی اعمال خود بشوند، و در آینده از تکرار چنان اعمالی خودداری کنند و دیگران نیز عبرت گیرند. این معمولترین نوع زندان از قدیم تاکنون بوده است، و هر حکومتی برای خود چنین زندانی داشته است. “جز در موارد استثنائی”
2-زندان اصلاحی :
این نوع زندان در مورد کسانی است که عادت به بدی کرده اند، “مانند معتادان به مواد مخدر که اندرز و آموزش در آنها تأثیر نمی گذارد، چاره ای جز این نیست که آنها را از پیکر اجتماع و جامعه جدا کنند، تا ترک عادت بد را کرده و اصلاح شوند.”
3-زندان احتیاطی


پاسخ دهید